Background Image

Salomo Birnbaum

 

Kalman Weiser (York University Toronto): Vom weltlichen Zionismus zur Agudath Israel: Yidishkeyt und Sprache bei der Familie Birnbaum

8. Dezember 2019, Salomo-Birnbaum-Bibliothek im Gästehaus der Universität, Rothenbaumchaussee 34

 

פֿונעם וועלטלעכן ציוניזם ביז דער אגודת-ישראל: ייִדישקייט און לשון בײַ די בירנבוימס

 נתן, שלמה און יעקבֿ בירנבוים – דרײַ דורות פֿון איין מערקווערדיקער משפּחה. יעדערער האָט זיך איבערגעגעבן מיט לײַב און לעבן אויף אַן אוניקאַלן אופֿן דער ייִדישער קולטור און דעם ייִדישן קיום. דער טאַטע איז געווען אַ פֿריִעקער ייִדישער נאַציאָנאַליסט און געשאַפֿן דאָס וואָרט ״ציונזים״ אינעם האַבסבורגישן ווין. שפּעטער, ווי אַ ייִדישיסט, האָט ער אָרגאַניזירט די באַוווּסטע טשערנאָוויצער שפּראַך-קאָנפֿערענץ אין 1908 - נישט לאַנג נאָך איידער ער איז געוואָרן אַ פֿרומער ייִד און אַנטי-נאַציאָנאַליסט. דער זון, וואָס האָט אײַנגעפֿירט ייִדיש-קורסן אין האַמבורגער אוניווערסיטעט אין די 1920ער יאָרן, איז געוואָרן איינער פֿון די גרעסטע ייִדיש און העברעיִש-פֿאָרשערס נאָר אויך אַַ פֿאַרביסנער שונא פֿונעם וועלטלעכן ייִדישיזם און ציוניזם. און דער אייניקל האָט געשאַפֿן די סטודענטישע באַוועגונג אין אַמעריקע צו באַפֿרײַען די סאָוועטישע ייִדן. ס׳איז שווער זיך אויסצומאָלן די געשיכטע פֿון ייִדן און ייִדיש אין 20טן י״ה אָן זייערע קאָלאָסאַלע אויפֿטוען

 

Professor Keith (Kalman) Weiser von der York University Toronto, der in Fachkreisen als herausragender Experte für die Geschichte des Jiddischen gilt, pflegt einen engen Kontakt zu der Familie Birnbaum in Toronto. Er hat eingehend zu Nathan und Salomo Birnbaum und dessen Söhnen geforscht. Weiser ist u.a. auch Mitherausgeber von „Solomon Birnbaum's Yiddish: a Survey and a Grammar".

 

Konferenz anlässlich des 20. Jubiläums der Gesellschaft 26.-27. September 2015

Plakat mit allen Terminen der Konferenz

Einführung in die Konferenz in deutscher Sprache:

Als sich die Gesellschaft 1995 gründete und nach Salomo Birnbaum benannte — der als erster Lektor an einer deutschen Universität in Hamburg von 1922-1933 Jiddisch lehrte und direkt nach der Machtergreifung nach England emigrierte —, stand der Gedanke im Vordergrund, diesen außergewöhnlichen Wissenschaftler zu ehren und den Wunsch zum Ausdruck zu bringen, dass Jiddisch an der Hamburger Universität eine Zukunft haben möge.

Salomo Ascher Birnbaum (1891-1989) war eine einzigartige Erscheinung unter den Sprachwissenschaftlern seiner Zeit: einerseits Wissenschaftler westlicher Prägung andererseits zur Orthodoxie „konvertiert“. Unter denjenigen, die in jener Zeit die jiddische Sprache normieren wollten, war er der einzige, der das auf traditionell-religiöser Basis tun wollte und stand damit außerhalb aller Lager.

Im Gegensatz zu den Sprachnormierern des YIVO-Instituts oder in der Sowjetunion sah Birnbaum die jiddische Sprache als aus dem Judentum entstanden und als nur innerhalb eines religiösen Judentums lebensfähig an. Ihm ging es nicht um die Verbesserung der Sprache um ihrer selbst willen, sondern sie diente ihm, neben Namen und Kleidung, als wichtiges Mittel zur Absonderung der Juden von den anderen Völkern.

Dabei sah er die jiddische Sprache in großer Gefahr: sowohl von außen durch die jeweiligen Nationalsprachen, die an staatlichen Schulen gelehrt und vermehrt auch in jüdischen Haushalten gesprochen wurden, als auch von innen durch säkularen Jiddischismus, Zionismus und Nationalismus. Die jiddische Sprache sei, so Birnbaum, im Exil unter Juden, „in goles bay yidn“. Die Erlösung aus diesem Exil wollte er erreichen durch die drei Säulen „yidishkayt, anti- daytshmerism un dorem-yidish“.

Die Konferenz beschäftigt sich mit den sprachideologischen Vorstellungen Birnbaums, wie die jiddische Sprache in ihrer früheren, unbeschädigten Gestalt wieder herzustellen sei. Nämlich ohne den schädlichen Einfluss der „alten“ Haskala, die das Jiddische zu einem Jargon herabgewürdigt und versucht hatte, es durch „Daytshmerismen“ zu „verbessern“, wie der „neuen“ Haskala Vilnaer Provenienz, die nach Birnbaums Ansicht fremde Sprachen zu imitieren suchte und damit Jiddisch zu einer beliebigen europäischen Sprache unter anderen machte.

In diesem Kontext sind Birnbaums Bemühungen zu verstehen, eine jiddische Orthographie auf Basis von „dorem-yidish“ (Zentral- und Südost-Jiddisch) zu schaffen, denn erstens waren so 3/4 aller Jiddischsprecher repräsentiert, und zweitens sollte die Sprache der religiösen Bevölkerung nicht von säkularisierten Litvakern dominiert werden. Fast vergessen ist heute, dass die Orthografie Birnbaums zwischen den Kriegen an den polnischen Beys-Yankev-Schulen gelehrt wurde und damit mehr Schülern vermittelt, als an allen säkularen jüdischen Schulen in Polen zusammen. Die Orthografie sollte nur den Anfang bilden bei dieser Befreiungstat, weitere Felder wie Stil, Grammatik und Lexik sollten folgen. Die Grundlage hierfür wollte Birnbaum als Leiter eines „ashkenazishn tsenter“, der jiddischen Abteilung innerhalb eines zu errichtenden Nahsprachen- Instituts schaffen.

Dies sind die Hauptthemen der Konferenz, die zusätzlich eine Führung durch die Salomo- Birnbaum-Bibliothek beinhaltet und eine szenische Lesung aus Materialien der Czernowitzer Sprachkonferenz 1908, die von Nathan Birnbaum, Salomo Birnbaums Vater initiiert wurde. Salomo Birnbaum führte damals das Protokollbuch, das im 1. Weltkrieg verloren ging.

 

אַרײַנפֿיר׃ אַ קאָנפֿערענץ לכּבֿוד שלמה בירנבויִמ אין האַמבורג

װען מען האָט געגרינדעט די געזעלשאַפֿט אין 1995 און אױסגעקליבן דעם נאָמען פֿון שלמה בירנבױם —װאָס איז געװען דער ערשטער לעקטאָר פֿאַר ייִדיש אין אַ דײַטשער אוניװערסיטעט, אין האַמבורג ,1922-1933, און האָט פֿאַרלאָזן דײַטשלאַנד תּיּכּף נאָכדעם װי די נאַציאָנאַל-סאָציאַליסטן האָבן ״דערגרײכט״  די מאַכט ,— האָט מען קודם-ּכל געװאָלט אָּפגעבן כּבֿוד דעם אָ אױסערגעװײנטלעכן װיסנשאַפֿטלער און אױסדריקן דעם װוּנטש, אַז ייִדיש זאָל האָבן אַ צוקונפֿט אין האַמבורג 

 

שלמה אשר בירנבוים (1891-1989) איז געװען אַן אוניקאַלע דערשײַנונג צװישן די לינגװיסטן פֿון זײַן דור: אַ װיסנשאַפֿטלער, װאָס האָט שטודירט אין מערבֿדיקע אוניװערסיטעטן און איז פֿאָרט געװען אַן אָרטאָדאָקס. פֿון אַלע װאָס האָבן דעמאָלט געשטרעבט צו נאָרמירן די ייִדישע שּפראַך, האָט נאָר ער אַלײן געװאָלט דאָס טאָן אױף אַ טראַדיציאָנעל-רעליגיעזער באַזע. דערמיט איז ער געשטאַנען ״מחוץ למחנה״

 

להיּפוך צו די שפּראַכנאָרמירער פֿון ייִװאָ אין װילנע אָדער פֿון ראַטנפֿאַרבאַנד האָט ער געמײנט, אַז ייִדיש איז דאָך טאַקע אַרױסגעװאַקסן פֿון ייִדישקײט און קען איבערלעבן נאָר צוליב ייִדישקײט. ס׳איז אים נישט געגאַנגען אין פֿאַרבעסערן די שפּראַך ״לשמה״ נאָר די שפּראַך איז פֿאַר אים — אַחוץ נעמען און מלבוש — געװען אַ װיכטיקער מיטל זיך אָפּצוזונדערן פֿון די גוייִם

 

דערװײַל האָט ער געזען, אַז ייִדיש שטײט אין אַ סכּנה: פֿון אױסנװײניק —אין די אַלע װעלטלעכע שולן האָט מען געלערנט אין די פֿאַרשײדענע נאַציאָנאַלשפּראַכן און אױך אין דער ייִדישער הײם האָט מען אַלץ מער גערעדט פּױליש, רוסיש , א.א.װ., און אױך פֿונעם ייִדישן צד גופֿה, פֿון ייִדישיזם, פֿון ציוניזם און פֿון נאַציאָנאַליזם. לױט בירנבױם איז ייִדיש דעמאָלט געװען ״אין גלות בײַ ייִדן״ און די גאולה האָט ער געװאָלט בױען אױף די דרײַ זײַלן ״ייִדישקײט״,״אַנטי-דײַטשמעריזם״ און ״דרום-ייִדיש״

 

די קאָנפֿערענץ װעט זיך פֿאַרנעמען מיט בירנבױמס שפּראַך-אידעאָלאָגישע פֿאָרשטעלונגען, װי ער האָט געװאָלט צוריקברענגען ייִדיש צו זײַן אַמאָליקער, רײנער פֿאָרעם, אָן דער שעדלעכער השפּעה פֿון דער ״אַלטער״ הׂשכּלה, װאָס האָט געטענהט אַז ייִדיש איז נאָר אַ ״זשאַרגאָן״ און געפּרוּװט עס ״פֿאַרבעסערן״ מיט דײַטשמעריזמען,  און אָן דער השפּעה פֿון דער נײַער, װילנער הׂסכּלה, װאָס לפֿי בירנבױם אימיטירט נאָר אַנדערע שפּראַכן און מאַכט דערמיט פֿון ייִדיש אײנע צװישן אַנדערע אײראָּפעישע לשונות

 

אױף דעם סמך דאַרף מען פֿאַרשטײן בירנבױמס באַמיִונגען צו שאַפֿן אַ נײַע ייִדישע אָרטאָגראַפֿיע באַזירנדיק אױף דרום-ייִדיש, װײַל ערשטנס האָבן דאָס גערעדט דרײַ-פֿערטל פֿון דער ייִדיש-רעדנדיקער באַפֿעלקערונג און צװײטנס כּדי װעלטלעכע ייִדישיסטן פֿון װילנער קאָליר זאָלן נישט געװעלטיקן איבער די רעליגיעזע ייִדן. כּמעט שױן פֿאַרגעסן איז דער פֿאַקט אַז צװישן די צװײ װעלט-מלחמות האָט מען געלערנט בירנבױמס טראַדיציאָנעל-אָרטאָדאָקסישן אױסלײג אין אַלע בית-יעקבֿ-שולן אין פּױלן,װוּ ס׳האָבן זיך געלערנט מער תּלמידים װי אין אַלע װעלטלעכע שולן אין פּױלן צוזאַמען. און דאָס האָט נאָר געזאָלט זײַן דער אָנהײב פֿון דעם תּיקון פֿון ייִדיש. װײַטערדיקע ענינים װי סטיל, גראַמאַטיק און לעקסיק האָבן געזאָלט פֿאָלגן. אַ יסוד פֿאַר דעם האָט בירנבױם געװאָלט שאַפֿן אין אַן ״אשכּנזישן צענטער״, דעם ייִדישן אָפּטײל פֿון אַ פּלאַנירטן אינסטיטוט פֿאַר נאָענטע שפּראַכן (ד.ה. נאָענט צו דַײטש) ,װאָס איז אָבער אין דער נאַציאָנאַל-סאָציאַליסטישער תּקופֿה שױן נישט מקוים געװאָרן

 

דאָס זענען בקיצור די הױבט-טעמעס פֿון דער קאָנפֿערענץ. אַחוץ דעם װעט מען נאָך באַזוכן די שלמה-בירנבױם-ביבליאָטעק און הערן אַ רעציטאַציע פֿון מאַטעריאַלן פֿון דער טשערנאָװיצער שּפראַך-קאָנפֿערענץ ,1908 װאָס איז צונױפֿגעקומען דורך דער איניציאַטיװ פֿון נתן בירנבױם, שלמה בירנבױמס טאַטן. שלמה בירנבױם האָט דעמאָלט געשריבן דעם פּראָטאָקאָל-בוך, װאָס איז פֿאַרלױרן געגאַנגענ אין דער ערשטער װעלט-מלחמה

 

 

Dr. Hans-Walter Stork: Salomo Birnbaum als Benutzer der hebräischen Handschriften 1922-1933 in der Staatsbibliothek

Vortrag am 28. September 2014, Jüdisches Kulturhaus

Salomo Birnbaum hat von 1922 bis zu seiner Flucht ins Exil sämtliche hebräischen Handschriften der damaligen Stadtbibliothek genutzt. Was kann an Hand dieses Nutzerprofils über den Wissenschaftler und Sprachforscher geschlussfolgert werden? Dieser Frage widmet sich Dr. Hans-Walter Stork, seit 2005 Handschriftenbibliothekar an der Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg.

 

Hugh Denman (London): Leben & Werk von Salomo Birnbaum

Vortrag am 5.12.2001